१. पृष्ठभूमि:
नेपालको सुदुरपूर्वी जिल्ला इलामको दक्षिण–पश्चिममा छ, माङसेबुङ गाउँपालिका । साविक बाँझो, इभाङ र गुजुरमुखी गाविसलाईमिलाएर बनेको माङसेबुङ गाउँपालिका धार्मिक, साँस्कृतिक, भाषिक, प्राकृतिक आदि विविधताले भरिपूर्ण रहेको गाउँपालिका हो । लिम्बू र राई जातिको सघन बसोबास रहेको यस क्षेत्रको प्रमुख पेशा कृषि रहेको छ ।
भौगोलिक हिसाबले समुन्द्र सतहबाट ५१.५ मिटर देखि २०२० मिटरको उचाइ सम्म रहेकोले यो पालिकामा गर्मी वा जाडो मौसममा हुनेसबै प्रकारका बाली लगाउने गरिन्छ ।
यहाँ कृषि नै पहिलो आयस्रोतको रुपमा रहेको छ । माङसेबुङमा अन्नमा धान, मकै, कोदो, आलु साथै रैथाने तथा नगदे बालीहरुअम्लिसो, अलैंची, अदुवा, अकबरे, टमटर, बेसार सहित सिलाम प्रमुख बालीको रुपमा लगाउने गरिन्छ ।
२. परिचय:
सिलाम एक बास्नादार तेलहन रैथाने बाली हो । यस्को बोट झुसिलो प्रकारको हुन्छ । चारपाटे डाठ भएको सिलामको झण्डै पानको पातआकारको हरियो पात पनि झुसिलो नै हुन्छ । लगभग ४ फुट सम्मको ऊचाइ हुने सिलाम बोटको टुप्पोमा साना साना दानाको रुपमा फल्नेगर्दछ । प्राय गरेर नेपालमा सेतो र कालो दुई प्रकारको सिलाम खेती गर्ने प्रचलन रहेको छ । कालो भन्दा सेतो सिलाम मिठो तथास्वादिलो हुने हुँदा सेतो सिलामको खेती धेरै गर्ने गर्दछ । माङसेबुङमा १२०० मिटरदेखि २००० मिटरसम्म सिलामको खेती गरेको पाइन्छ ।
३. बाली लगाउने तरिका:
माङसेबुङ गाउँपालिका भित्र प्रचलनमा रहेको रैथाने बाली मध्ये सिलाम खेती सबैभन्दा सजिलो र सहज खेतीको रुपमा रहेको छ ।माङसेबुङमा यसलाई परम्परागत विधिबाट खेती गर्दै आइरहेको छ । सिलाम खेतीलाई प्राय मिश्रित खेतीको रुपमा लागाउने गर्दछ भनेएकल बालीको रुपमा समेत लगाउने गर्दछ । सिलामको बियाड वैशाख महिनामा राखिन्छ र असार देखि साउन पहिलो हप्तासम्ममा रोप्नेगरिन्छ । यसलाई मकै खेती गरेको ठाउँमा दोहोरे लगाएपछि रोप्ने चलन छ । हातले अथवा कुटेले थोरै खनेर ५ इन्च जतिको विरुवालाईरोप्ने गरिन्छ । सिलामलाई यसरी मकै तथा अन्य बालीसँग रोप्दा छुट्टै मलको प्रयोग गर्नु नपर्ने र गोडमेल समेत त्यति आवश्यक नपर्ने हुँदायो चलन चल्तीमा छ । समय कम लाग्ने, मिहेनत कम लाग्ने, खर्चको हिसाबले यो खेती सस्तो पर्ने हुँदा किसानहरु सदियौ देखि यसकोखेती गर्दै आइरहेका छन् ।
४. उत्पादनको अवस्था:
माङसेबुङ गाउँपालिकामा हुने सिलाम उत्पादनलाई रेकर्डको रुपमा कहि राखिएको छैन । किसान प्रतिक्रियालाई आधार मान्ने हो भने १जनाले १ क्विटलसम्म उत्पादन गरेको पाइन्छ । विशेषगरी माङसेबुङ ४ र ५ बाहेक अन्य चार वटा वडामा सिलाम खेती प्रसिद्ध रहेको छ। वडागत हिसाबले हेर्ने हो भने २ नम्बर अग्र स्थानमा आउने गर्दछ यसका साथै क्रमशः ६,३ र १ रहेको छ । ठ्याक्कै यति क्षेत्रफलमासिलाम खेती हुन्छ भन्ने कुनै तथ्यांक नभए पनि गर्मि भन्दा चिसो मौसममा फस्टाउने हुँदा यी वडाहरुको माथिल्लो भेगमा प्रशस्त पाउनेगरिन्छ । सिलाम उत्पादन हुने ठाउँमा भने यसलाई प्रत्येक घरमा खेती गरेको पाइन्छ ।
५. कृषक प्रतिक्रिया:
माङसेबुङ ६ हस्टे निवासी ३३ वर्षीय पवित्र राईलाई संजोकले सिलाम रोप्दै गर्दा भेटियो । हातमा ५ इन्च लम्बाइ भएको विरुवा बोकेकीपवित्र भन्नुहुन्छ – यतिको विरुवा रोप्दा मर्ने, भाचिने हुँदैन । यो भन्दा सानो विरुवा हुँदा पानीले कुटेर नसप्रिन सक्छ । यो साल २ रोपनीजतिमा मात्र सिलाम लगाएकी छु । आधा रोपि सकेको र आधा बाकी छ रोप्न । मकैबारीमा रोपेर रहिएको बिउ खुल्ला जग्गामा समेतरोप्ने गर्छौ । खुल्ला बारीमा चाहिँ प्राय भुङ्गे डढाएर खरानीको मलमा रोप्ने गर्छौ । आव २०८१/८२ मा पालिकाको अनुदान बापत २लाखको साझेदारी कार्यक्रम अन्तर्गत ३ जनाले मिलेर ६,७ रोपनीमा सिलाम लगाएको थियौ । फल्न त टन्नै फल्यो । यतिनै भनेर तथ्यांकचाहिँ राखेनौ । फेरी अनुदान पाए खेती बढाउने चाहना रहेको बताउने पवित्र सिलामको भण्डारण सजिलो रहेको बताउछिन । उहाँभन्नुहुन्छ – राम्रो सिलाम एक वर्षसम्म केही हुदैन । बट्टामा बिर्को लगाएर राखे बीउलाई समस्या हुदैन । सिलाममा विषादी प्रयोग गर्नुनपर्ने, रोप्न सजिलो अनि १ माना विरुवाले २०,३० पाथी फल्ने हुँदा यो खेती सजिलो छ ।
माङसेबुङ ३ का ५६ वर्षकी रिता राई अघिल्लो वर्ष पालिकाको साझेदारी अनुदानबाट ४५ पाथी(१ पाथी=१ केजी) सिलाम उत्पादनगरेको बताउनु हुन्छ । उत्पादित सिलामलाई प्याकेजिङ गरेर मानाको १०० देखि १२० रुपैयाँमा बिक्रि गरेको हो । यो वर्ष पनि ४०,४५पाथी फलाउने लक्ष्य रहेको छ । उत्पादन गर्न सके बजार र मूल्य राम्रो छ । माग पुरा गर्न गार्हो भइरहेको छ ।
जति सजिलो खेती भए पनि केही समस्याहरु रहेको भन्दै रिता भन्नुहुन्छ– अहिले सम्म रोग त देखिएको छैन । हामी गाइवस्तुको मल नैप्रयोग गर्छौ । तर एक साल अगाडि विरुवामा डढुवा जस्तो सेते रोग लागेर थोरै फल्यो अनि बाँझोगाउँ(माङसेबुङ–६) बाट विउ ल्याए पछित्यस्तो समस्या आएको छैन । चराले चै पाक्न थालेपछि खान थाल्छ । चरा खेदाउन बाँस गाडेर प्लास्टिक, कपडा, टिन झुन्डाउने गर्छौ ।विषादी प्रयोग नगरेको बताउने रिता बीउ गाउँ भरी बाडेको बताउनुहुन्छ । अब यो रोपेर र बाडेर साना मात्र रहेको छ । अलि हुर्के पछियस्लाई नि रोप्ने हो । मकैबारीमा रोप्दा चै मल ज्यादा भए पनि बोट लड्न दिदैन ।
जित बहादुर थापा ६८ वर्षको हुनुभयो । उहाँले अथवा उहाँको बाबुबाजेले सिलाम खेती गर्नु भएको कति वर्ष भयो गन्न सक्नु हुन्न ।माङसेबुङ २ चित्रेका जित बहादुर भन्नुहुन्छ– उहिले जान्दा देखिको खेति हो सिलाम । बीउ कहिल्यै नासिदैन । बाजेले चलाउनु भएकोबीउ यो नै हो । मकैबारीमा नै रोप्ने गर्छौ । त्यसो गर्दा छुट्टै मल लगाउनु पर्दैन । जनावरले त खादैन चराले चै खादो हो तर याद नै हुदैन ।फलेपछि अलि झन्झटिलो हुन्छ । धेरै पाकेपछि जोगाउन गार्हो अलिकति हल्लायो भने झरिहाल्छ ।
उहाँ भन्नुहुन्छ– अन्तिम वर्ष १ क्विटल फल्यो । हामीले घरमै ६५ रुपैयाँ मानाले व्यापारीलाई बेच्यो । रोग पनि लागेको थाहा छैन ।गाइवस्तु पालेपछि मल प्रशस्त छ ।
माङसेबुङ ६ का प्रणेश राई ४९ वर्षको हुँदासम्म सिलाम खेतिमै हुनुहुन्छ । प्रत्येक वर्ष सिलाम खेति गर्ने प्रणेश लगायत गाउँको कोहीपनि व्यवसायीक भने बनेको छैन । अघिल्लो वर्ष अनुदान कार्यक्रमबाट उत्पादन गरेको सिलाम भने थोरै मात्रामा नजिकै रहेको पञ्चमीबजार बिक्रि गरेको अनुभव रहेको छ । प्रणेश राई भन्नुहुन्छ– सधैं रोप्छौ टन्न फल्छ तर बेचेको थिएन । इष्टमित्र, साथीभाइलाई कोसेलीबाड्ने अनि घरमा नै उपयोग गर्ने चलन छ । पहिला पहिला धेरै उत्पादन गर्दा बजारको समस्या होला जस्तो लाग्थियो तर माग सुन्दाबजार र मूल्य राम्रो रहेछ ।
लटरम्म फलेको समयमा लहरलाग्दो देखिने प्रणेश सुनाउनुहुन्छ । भन्नुहुन्छ– सिलाम फल्ने समयमा मकै थन्काइसकेको हुन्छ ।सिलामको बोट झ्यामिदा मुनि झार समेत उम्रिन पाउदैन । फुलेको र फलेको समयमा हेर्दा लोभलाग्दो देखिन्छ । त्यो बेला हेर्न आनन्दआउछ । जे होस यस्ता प्रोत्साहन कार्यक्रम, अनुदान कार्यक्रमहरु आइरहने हो भने माङसेबुङको लागि सिलाम राम्रो आम्दानीको स्रोतबन्न सक्छ ।
धन कुमार लिम्बूले यो वर्ष सिलाम रोप्नु भएन । माङसेबुङ ३ मानपुर निवासी धन कुमार अघिल्लो वर्ष रोपेको सिलाम चरा खाइदिएपछिनिराश हुनुहुन्छ । रैथाने बालीको रुपमा सिलाम खेती गर्दै आउनु भएका उहाँ भन्नुहुन्छ– घर छेउमा रोप्दा मात्र हुने रहेछ । हामिले तजङ्गल छेउमा रोप्ने गरेको थियो सबै चराको लागि मात्र भयो । पाखामा भस्मे डढाएर सिलाम छरिदिने र बाकुलो उम्रेको विरुवालाईउखेलेर फ्याक्ने गर्छौ । झार चाहिँ गोड्नु पर्छ । कतिपय ठाउँमा विउ राख्ने अनि उखेलेर अर्को ठाउँमा रोप्ने गर्छन । सेतो र कालो खाल्कोसिलाममा सेतो स्वादिलो हुने अनुभव सुनाउनुहुन्छ धन कुमार । भन्नुहुन्छ– कालो सिलामको बोक्रा अलि खस्रो र स्वाद हल्का तितो हुनेगर्दछ ।
६. परिकार जानकारी:
कोरिया, जापान जस्तो देशहरुमा सिलामको पत्तालाई सलादको रुपमा प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ भने नेपालमा पातको प्रयोग कहिकतैमात्र गर्छन । सिलामलाई सुपको रुपमा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ । सिलामबाट तेल उत्पादन भएको भए पनि दुर्गम क्षेत्रमा यस्तो प्रयोगपाइन्दैन । सम्भावनालाई हेर्ने हो भने सिलामबाट कुकिज बनाउन सकिन्छ । माङसेबुङ गाउँपालिकामा उत्पादित सिलामलाई भनेविशेषगरी अचारको रुपमा प्रयोग गर्छन । मम, चपको लागि अचार बनाउन, धुले अचार बनाउन, सलादी अचार, चटपटेहरुमा छोपकोरुपमा, साथै चप, रोटीमा लगाएर पकाउदा यस्तो स्वाद विशेष हुने गर्दछ । मंसिर १५ मा चामलसँग सिलाम खाने हुँदा यस्तो महत्त्व धेरैरहेको छ । खिर पकाउदा सिलाम लगाउने चलन अझै छ ।
७. सिलामको महत्त्व:
सिलाममा क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, फस्फोरस, फलाम, जिङ्क, तामा/कपर, लिपिड, कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन जस्ता तत्व पाइने हुँदायस्को महत्त्व धेरै रहेको छ {जैविक विविधता अनुसन्धान तथा विकासका लागि स्थानीय पहल(ली–वर्ड)}। सिलाम खादा शरीरमा कुनैहानी नोक्सानी गर्दैन । बहुउपयोगी सिलामको लागि त्यति धेरै मिहेनत गर्नु नपर्ने, बीउ किन्नु नपर्ने, मल किन्नु नपर्ने, विषादी प्रयोग गर्नुनपर्ने र बजार तथा मूल्य राम्रो हुँदा यस्तो महत्त्व उच्च रहेको छ । साथै असार १५ सिलाम खाने दिन भएकोले यस्को साँस्कृतिक महत्वसमेत उत्तिकै रहेको छ । यसैगरी सिलामको बोटबाट वस्तु गोठ बार्ने, गोठको छानो लगाउने समेत गरेको माङसेबुङ ६ का प्रणेश राईबताउनु हुन्छ ।
८. पालिकाको योगदान:
माङसेबुङ गाउँपालिकाले प्रदेश सरकारबाट रैथाने बाली प्रवर्द्धन कार्यक्रम अन्तर्गत आएको कार्यक्रमलाई आर्थिक वर्ष ८१/८२ मा सिलामखेतीमा लगानी गरेको थियो । ५०% लागत साझेदारी कार्यक्रम २ लाख रुपैयाँको थियो । पालिकाको वडा ६ र ३ मा उक्त कार्यक्रमसञ्चालन भएको थियो । कार्यक्रमबाट कृषकहरुले मनग्ये आम्दानी लिए पनि जम्मा कति परिमाणमा उत्पादन भएको भन्ने यकिनतथ्यांक भने कृषि शाखासँग नरहेको माङसेबुङ कृषि शाखा नायब प्राविधिक सहायक निरुपा राईले जानकारी दिनु भयो ।
९. बजार सम्भावना:
माङसेबुङ गाउँपालिकाको तल्लो भेग(गर्मी) मा सिलाम उत्पादन नहुने हुँदा धेरै परिमाणमा पालिकामा नै यस्तो खपत हुने गर्दछ । यस्कासाथै झापाको बजारहरुमा यस्को माग उच्च रहेको छ । रेस्टुरेन्ट, होटलहरुमा अचार साथै अन्य परिकारको लागि प्रयोग गर्ने हुँदा बजारराम्रो छ । अहिले खुलेका अर्गानिक पसलहरुमा स्तरीय प्याकेजिङ गरी बिक्री गर्ने चलन बढ्दो छ । यति मात्र नभई विदेशमा समेत यस्कोमाग राम्रो छ । माङसेबुङ ६ का रत्न राई भन्नुहुन्छ– छिमेकी जिल्ला पाँचथरको मिक्लाजुङ गाउँपालिकासँग त्यहाँ उत्पादित चामल हामीसिलामसँग साट्ने समेत गर्दछौ । उहिले चाहिँ मोरङ मधुमल्ला बोकेर लगेर चामल र नुन साटेर ल्याउने चलन थियो । माङसेबुङ २ काअर्का किसान पूर्ण काफ्ले सिलामको लागि घरमै व्यापारी आउने बताउनुहुन्छ । पूर्णका अनुसार उत्पादन भएको सिलाम घरमै बिक्ने रमूल्य समेत राम्रै पाउने हुँदा यस्को बजार सम्भावना उच्च रहेको छ । पालिका भित्र नै मंसिर पछि सिलाम अभाव हुने हुँदा यस्को बजारराम्रो छ भन्ने प्रमाणित हुन्छ ।
छिमेकी जिल्ला झापाको दमकमा क्याफे चलाउने बिमल राईको अनुसार माङसेबुङमा सिलाम खेती र उत्पादन राम्रो हुने भए पनि मागेकोजति पुर्याउन नसकेको गुनासो छ । बिमल भन्नुहुन्छ– हामीलाई क्याफेमा विभिन्न परिकारमा प्रयोग गर्नका लागि वर्ष भरीनै सिलामचाहिन्छ तर २,४ महिना पछि सिलाम नै सकियो भन्नुहुन्छ किसानहरु ।
१०. संरक्षणको उपाय:
सिलाम खेती पुरानो र सजिलो भए पनि माङसेबुङमा व्यवसायीक रुपमा भने कमै मात्र यस्को खेती गरेको पाइन्छ । सिलाम फल्ने ठाउँमाप्रत्येक घरमा थोरै थोरै भए पनि खेती गर्ने गर्दछ । तर कतिपय क्षेत्रमा भने बसाइँसराइ तथा कृषिबाट युवा पलायन हुने कारण सिलामखेती समेत संकटमा पर्दै गरेको देखिन्छ ।
माङसेबुङ १ का ४५ वर्षीय खिन माया(पूर्ण कला)मूखियाको सुझाव अनुसार सिलामबाट मनग्ये आम्दानी गराउन धेरै भन्दा धेरै सहजकिसिमको अनुदान कार्यक्रमहरु ल्याउनु पर्ने देखिन्छ । खिनमाया भन्नुहुन्छ– पालिकाले विभिन्न रैथाने बाली सम्बन्धि प्रोत्साहन कार्यक्रमल्याउने साथै एक वडा २ रैथाने बाली कार्यक्रमलाई अगाडि बढाउनु पर्ने अवस्था आएको छ । रैथाने बालीको लागि बीउ बैंकको स्थापनागर्न आवश्यक छ । अहिले माङसेबुङमा उत्पादित सिलामलाई अझ गुणस्तरीय ब्राण्डिङ गर्ने हो भने आम्दानीको स्रोत बढ्न गईव्यवसायीक सिलाम खेती प्रति धेरै किसान आकषिर्त हुनेछ ।
सन्दर्भ स्रोत:
सागर जिसी, अनिता गौतम, पीताम्बर श्रेष्ठ (२०७८/७९) जैविक विविधता अनुसन्धान तथा विकासका लागि स्थानीय पहल(ली–वर्ड)
माङसेबुङ गाउँपालिकाको बेवसाइट ।
कुराकानी:
१. निरुपा राई – नायव प्राविधिक सहायक, कृषि शाखा माङसेबुङ (२०८३/०३/१७)
२. पवित्र राई– कृषक, माङसेबुङ ६ हस्टे (२०८३/०३/१७)
३. रिता राई– कृषक, माङसेबुङ ३ लाक्तापा (२०८३/०३/१६)
४. जित बहादुर थापा– कृषक, माङसेबुङ २ चित्रे (२०८३/०३/१७)
५. प्रणेश राई– कृषक, माङसेबुङ ६ उत्तिसे (२०८३/०३/१७)
६. धन कुमार लिम्बू– कृषक, माङसेबुङ ३ मानपुर (२०८३/०३/१६)
७. रत्न राई– कृषक, माङसेबुङ ६ पञ्चमी (२०८३/०३/१६)
८. खिनमाया मुखिया– कृषक, माङसेबुङ १ (२०८३/०३/१८)
